Lutówko

Spis tematów

Charakterystyka wsi
Lutówko na zdjęciach lotniczych
Mapy okolic Lutówka
Historia Lutówka
Zdjęcia z Lutówka (współczesne)
Adresy innych stron o Lutówku

Strona główna (Marysin)


Charakterystyka wsi

[oprac. Piotr Przewoski, marzec 2001, sierpień 2002]

Lutówko, niewielka wieś licząca 82 domy i 272 mieszkańców [dane z marca 2001], położone jest na Pojezierzu Krajeńskim, wśród lasów, na wzgórzach przy Jeziorze Lutowskim. Jest to to teren Krajeńskiego Parku Krajobrazowego.

Okolice Lutówka cechują się specyficznym klimatem, z mroźnymi i bogatymi w opady zimami oraz upalnymi i suchymi latami. Wpływ na to ma duża ilość jezior w najbliższej okolicy oraz duży kompleks leśny od strony zachodniej. Ciekawostką jest, że część strumyków w okolicach Lutówka zaliczana jest do dorzecza Odry, a część - do dorzecza Wisły.

Wieś zdominowana jest przez rody zasiedziałe tutaj od wieków, posiadające cechy typowe dla ludzi pogranicza (4 km na zachód przebiegała przed 2. wojną światową granica polsko-niemiecka). Ostatnio obserwuje się, na szczęście niewielki, napływ nowych mieszkańców, zauroczonych okolicą.

Dociekliwym podajemy, że Lutówko usytuowane jest w miejscu określonym następującymi współrzędnymi: 17 st. 27' długości geograficznej na wschód od Greenwich, 53 st. 28' szerokości geograficznej północnej. Otoczone jest licznymi wzniesieniami: od strony wschodniej - górą o wysokości 149.0 m.n.p.m, od zachodu - wzniesieniem 142.5 m.n.p.m., i od południa, za jeziorem - "Kalkową Górą" o wysokości 133.1 m.n.p.m. Sama wieś (jej centrum) leży na wysokości 127.5 m.n.p.m., czyli w niecce. Jezioro Lutowskie położone jest na wysokości 115.0 m.n.p.m, a sąsiednie Jezioro Sępoleńskie - na wysokości 112.8 m.n.p.m. Jezioro Juchacz położone jest w odległości 3.25 km na południowy zachód od zachodniego krańca Jeziora Lutowskiego, na wysokości aż 125.9 m.n.p.m. Różnica poziomów między oboma jeziorami wynosi więc aż 10.9 m.

Wszystko to świadczy o wielkim urozmaiceniu okolicznych terenów. To urozmaicenie musiało przypaść do gustu naszym przodkom, skoro - jak wynika z artykułu Jolanty i Józefa Łosiów, zamieszczonego w "Krajeńskich Zeszytach Historycznych", wydawanych pod redakcją Leszka Skazy (zapraszamy do czytania tej ciekawej serii!) - na terenie wsi Lutówko odnotowane są znaleziska archeologiczne z różnych epok. I tak:
- z okresu epoki kamiennej (1800 lat p.n.e.) znaleziono siekierki i toporki kamienne;
- z okresu epoki brązu (1200 lat p.n.e.) znaleziono bransoletkę i groby kurhanowe;
- z epoki żelaza, z okresu halsztackiego (400 lat p.n.e.) pochodzą znalezione groby skrzynkowe, naczynia gliniane i przedmioty z brązu;
- z epoki żelaza, z okresu rzymskiego (50-150 lata naszej ery) pochodzą naczynia gliniane, bransoletki brązowe i prawdopodobnie cmentarzysko;
- z okresu wczesnego średniowiecza (ok. 1300 r.n.e.) pochodzi czółno sosnowe.

Zbiory te dawniej znajdowały się w muzeum w Gdańsku i w Kwidzyniu.

I tu kolejna ciekawostka - Lutówko jest jedyną miejscowością w powiecie sępoleńskim, gdzie znaleziono ślady bytności ludzkiej we wszystkich okresach archeologicznych! Można zaryzykować stwierdzenie, że historia Lutówka nie zaczyna się w roku 1511 (oficjalna data założenia wsi), lecz już 3800 lat temu, kiedy to na tym terenie przebywali nasi prapraprzodkowie.



Lutówko na zdjęciach lotniczych

[oprac. Kamil Przewoski, listopad 2001]

Poniżej zamieszczamy kilka zdjęć Lutówka i okolic, wykonanych przez pana Marka Schummachera (kliknij na zdjęcie, jeśli chcesz je otworzyć w powiększeniu, w lepszej jakości, w nowym oknie).

Lutówko i Jezioro Lutowskie z lotu ptaka

Lutówko i Jezioro Lutowskie z lotu ptaka. Zakreślony obszar to Marysin

Na dole i przy lwewj krawędzi zdjęcia: Jezioro Lutowskie (Lutówko leży poniżej dolnej krawędzi zdjęcia). Małe oczko wodne w centrum zdjęcia to jezioro Mały Smolanek. Za nim leży jezioro Duży Smolanek, połączone szerokim przejściem z Jeziorem Lutowskim. Swego czasu przejście to było tak zarośnięte, że przepłynięcie na Duży Smolanek było nie lada wyczynem

Tu widać, że również Mały Smolanek (prawy dolny róg zdjęcia) jest połączony z Jeziorem Lutowskim (wąskim i wijącym się w tym miejscu niczym rzeka)



Mapy okolic Lutówka

[oprac. Kamil Przewoski, marzec 2001]

Przedstawiamy tutaj dwie mapy okolic Lutówka: współczesną oraz pochodzącą z 1806 roku. Czynimy to nieprzypadkowo. Porównanie bowiem tych dwu map pokazuje, jak bardzo potrafi się zmienić świat na przestrzeni niespełna 2 wieków. Zupełnie zmienił się układ dróg. Te drogi, które obecnie są drogami głównymi, asfaltowymi: Sępólno - Lutowo - Czyżkowo - Lipka (kierunek na zachód od Sępólna) czy Sępólno - Lutówko - Czyżkowo, lub Lutówko - Gronowo (na północny zachód od Lutówka), w XIX wieku... w ogólne nie istniały. Z kolei wiele dróg, które są zaznaczone jako główne na mapie z 1806 roku, nie istnieje obecnie, lub są zarośniętymi, polnymi czy leśnymi drogami drogami (np. droga z Lutówka na północny zachód - do Batorowa).

Współczesna mapa okolic Lutówka [2.1]. Lutówko zaznaczono strzałką


(kliknij na mapę, aby ją powiększyć!)

Mapa okolic Lutówka z 1806 roku [2.2]. Lutówko (Kl. Luttau) i Sępólno (Zempelburg) zaznaczono strzałką


(kliknij na mapę, aby ją powiększyć!)

Źródła:

[2.1] Mapa topograficzna Polski. N-33-95/96. Złotów. Wydawca: Zarząd Topograficzny Sztabu Gen. WP, wydanie turystyczne z 1994 roku. Skala 1:100 000

[2.2] ''Karte des Flatower Landes um 1806. Ausschnitt aus der Karte von Ostpreussen nebst Preussicht Litthauen, Westpreussen und Netzedistrict von L. v. Schroetter. Berlin 1803 - 1810 (aufgenommen 1796 - 1802). Sectionen XIV und XX (1806). Neu herausgegeben von Manfred Vollack 1981. Masstab ca. 1:152 000''



Historia Lutówka

[oprac. Kamil Przewoski, marzec 2001; Piotr Przewoski, październk 2005]

Historia Lutówka nierozerwalnie wiąże się z historią Nadleśnictwa w Lutówku. Na stronie ''Marysin wczoraj'', wspominając nadleśniczego i twórcę Marysina, Mariana Przewoskiego, piszemy nieco o historii Nadleśnictwa Lutówko w czasach powojennych. Tutaj zaś chcemy przedstawić starsze dzieje Nadleśnictwa, jak i samego Lutówka. Oto, co pisze na ten temat pan Jan Dorawa, historyk z Kamienia Krajeńskiego:

Rekonstrukcja najdawniejszych dziejów terenów objętych działalnością Nadleśnictwa w Lutówku jest zadaniem szczególnie trudnym, a to ze względu na duży zakres czasowy, obejmujący wiele epok pradziejowych, oraz na szczupłość dotychczasowej bazy źródłowej. Materiały, jakimi dysponujemy, pochodzą głównie z prac o charakterze amatorsko-kolekcjonerskim, a także z przypadkowych odkryć, w większości z końca XIX i początku XX wieku. O takich właśnie, przypadkowych odkryciach archeologicznych dowiadujemy się z literatury historycznej (krótkie monografie wsi, osad i miasteczek) oraz opracowań naukowych, informujących o zorganizowanych pracach archeologicznych przez stosowne katedry naszych wyższych uczelni. Nasze zainteresowania archeologiczno-historyczne skierujemy szczególnie na dwie osady o charakterze wiejskim, tj. Lutowo i Lutówko.

LUTOWO

W 1372 roku zwało się Luthow, w 1412 Lutowo, w czasach zaboru pruskiego Gross Luttau (Duże Lutowo). Nazwa ta prawdopodobnie związana jest z litewskim ''LUTYNAS'' i oznacza błoto, bagnisko. Nazwa ta zbyt często występuje jednak przy jeziorach, aby można było wiązać ją z plemieniem Lutyków. Lutowo leży na zachód od Sępólna Krajeńskiego, nad szosą prowadzącą z Debrzna przez Lipkę do Sępólna.

Na polach Lutowa znaleziono kilka cmentarzysk ze skrzyniowymi grobami kamiennymi, z których wydobyto urny. Ponadto odnaleziono neolityczne toporki kamienne, pojedyncze groty, monety oraz resztki różnych przedmiotów z brązu.

Około roku 1370 Jan i Tomasz, właściciele Lutowa, sprzedali wieś za 300 kop groszy praskich arcybiskupowi gnieźnieńskiemu. Tę sprzedaż potwierdziła 12 lipca 1372 r. królowa Węgier i petentka do tronu polskiego - Elżbieta. Arcybiskup gnieźnieński Mikołaj II Trąba, który brał udział w konsystorzu w Konstancji, po swym powrocie darował dziesięcinę snopową w postaci Lutowa nowo utworzonemu Kolegium Misyjnemu Marii Niepokalanej w Gnieźnie.

W 1652 roku został poświęcony świętej Katarzynie i apostołowi Bartłomiejowi drewniany kościół. Do kościoła należały 4 włóki (włóka to około 16.8 ha - JD), które były wydzierżawione chłopom lutowskim. Musieli oni od każdej włóki płacić 7 florenów (były to złote monety), a także jedną gęś i dwie kury. Ponadto zobowiązani byli do stawiania podwody dla księdza z Kamienia, który w Lutowie sprawował opiekę duszpasterską. Ponadto musieli oni (13 gospodarzy) dostarczać własnym transportem na targ zbożowy po jednym korcu żyta i pół korca owsa.

Nowy drewniany kościół postawiony został w Lutowie w roku 1744, a znajdujący się w nim dzwon (wg danych z 1918 roku - JD) odlany został przez Dawida Biecka w 1730 roku. Znani proboszczowie to: Lesiński i z 1918 roku Burski.

Tak zwany ''podział własnościowy'' , czyli uwłaszczenie chłopów, miało tutaj miejsce w 1842 roku i przeprowadzone zostało przez komisarza ekonomicznego, Schwondera ze Złotowa. Posiadłość sołtysa w roku 1850 składała się z 12 włók i pięciu morgów roli ornej, 1 łąki i dziesięciu morgów tzw. ogrodu. Sołtysi mieli również przywilej do "wybierania" z lasów drewna budowlanego i opałowego oraz do wolnego wypasu w lasach królewskich. Wolnymi sołtysami w Lutowie byli w roku 1850 Jan Wenda (patrz pieczęć sołtysa Lutowa z tego okresu) i w 1856 roku niejaki Mayke.

Wg stanu na rok 1918 w Lutowie było leśnictwo. Szkoła była dwuklasowa.

LUTÓWKO

Klein Luttau (Małe Lutowo) - pierwsze źródła historyczne wspominają je w 1511 roku. Lutówko leży przy szosie prowadzącej do Piaseczna na szlaku Lipka - Sępólno, na północ od Jeziora Lutowskiego. Wokół tego jeziora leżą wzgórza o wysokości do 137 m.n.p.m.

Podobnie jak w Lutowie, w 1842 roku nastąpiło tutaj uwłaszczenie chłopów, przeprowadzone przez komisarza Schwondera ze Złotowa. Chłopom zapewniono wolne prawo do wypasu.

Żniwa. Na kosach założone są tzw. prądki [zdjęcie ze zbiorów p. Kucharskich z Lutówka]

Nie samą pracą żyli przed 2. wojną światową mieszkańcy Lutówka. Kwitło również życie kulturalne. Na zdjęciu - zespół miejscowego teatrzyku na scenie w Lutówku. Pierwszy z lewej: Hipolit Adamczyk - szef zespołu, strażnik graniczny (kilka kilometrów od Lutówka przebiegała granica polsko-niemiecka). Pierwszy z prawej: Zygmunt Bettin - kowal [zdjęcie ze zbiorów p. Bettinów z Lutówka]

Ślub w Lutówku. Proszę zwrócić uwagę na datę: to są pierwsze miesiące 2. wojny światowej. Prawdopodobnie stąd napis ''Serdecznie zapraszamy'' po niemiecku [zdjęcie ze zbiorów p. Kucharskich z Lutówka]

Jeden z mieszkańców Lutówka w niemieckim mundurze. To charakterystyczne dla mieszkańców tej - przed 2. wojną światową - przygranicznej wioski. Bardzo wielu z nich zaczynało wojnę, będąc z musu wcielonymi do armii niemieckiej, zaś wracało z wojny w mundurach alianckich lub... polskich. Aby nie być gołosłownym: w lewym dolnym rogu ten sam człowiek pod koniec wojny, w mundurze Pierwszej Dywizji Pancernej gen. Maczka

W roku 1874 spaliło się we wsi dziewięć domów mieszkalnych i w związku z tym wiele rodzin pozostało bez dachu nad głową.

Do obwodu szkolnego w czasach sprzed 1. wojny światowej należała wieś i nadleśnictwo Lutówko oraz wybudowania Dziechowa, które jednak administracyjnie należały do Dziechowa. W szkole uczyło przed 1. wojną światową 2 nauczycieli.

Lutówko

Szkoła podstawowa w Lutówku w okresie międzywojennym (1927 r.). Wówczas była to już szkoła 4-klasowa [zdjęcie ze zbiorów p. Hoppe z Lutówka]

Lutówko

Typowy dom mieszkalny z Lutówka z okresu sprzed 1. i 2. wojny światowej. Podobne domy można było spotkać jeszcze po wojnie. To właśnie takie domy, drewniane, stojące blisko siebie, spłonęły w 1874 roku [zdjęcie ze zbiorów p. Hoppe z Lutówka]

Należący do Lutówka młyn wodny (tzw. Lutówko Młyn) leży nad strugą łączącą Jezioro Lutowskie z Jeziorem Sępoleńskim (mówi się, że ta struga to jeszcze rzeka Sępolenka). Od 1844 roku wspomniany młyn był własnością rodziny Mueller. 

Jezioro Lutowskie zajmuje powierzchnię 143 ha i ma około 20 m głębokości, pobliskie jez. Mielec - 24 ha, drugie jezioro Smolanek - również 24 ha. Jeziora te obfitowały w okonie, sumy, karasie, liny, kiełbie, płotki, brzany, ukleje, szczupaki i raki[oraz żaby - przyp. AP]

Punkt widokowy z '' Kruchsberg'' na tzw. ''Zatokę Kucharskiego''. Lutówko leży w głębi, po lewej stronie (poza kadrem). Obecnie miejsce to jest całkowicie porośnięte lasem. Po ławeczkach, niestety, nie zostało ani śladu [zdjęcie ze zbiorów p. Kucharskich z Lutówka]

Jezioro Lutowskie skute lodem. Za drzewem wskazanym strzałką znajduje się obecnie Marysin. Wówczas (wczesne lata powojenne) było tam tylko szczere pole [zdjęcie ze zbiorów p. Hoppe z Lutówka

Wózek z okresu międzywojennego. Używany był jeszcze po 2. wojnie światowej [zdjęcie ze zbiorów p. Hoppe z Lutówka]

Czasy powojenne (początek lat pięćdziesiątych): ćwiczenia powiatowe straży pożarnej. Na zdjęciu cała jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej z Lutówka oraz przedstawiciele zarządów straży z Kamienia Kraj. i Płocicza

NADLEŚNISTWO LUTÓWKO

W roku 1775 naczelnym Nadleśniczym na Obwód Nadnotecki został von Seydlitzt. Przyjął nadzór oraz zatrudnił 7 leśniczych, 30 gajowych oraz strażników leśnych. Było tutaj także 4 tzw. gońców leśnych. Z polecenia Brenkenhoffa powiększył stan zatrudnienia do: 9 leśniczych, 5 podleśniczych, 47 gajowych.

W tamtych czasach leśniczy zarabiał 200, mistrz od wycinek 100, a gajowy od 4 do 20 talarów rocznie. Poza tym użytkowali nieodpłatnie 16 morgów ziemi ornej oraz mieli dodatkowy dochód z innych źródeł, np. odstrzały. Aby zapobiec nadmiernemu trzebieniu lasów, wydano 3 grudnia 1775 roku Leśne Zarządzenie Porządkowe, które "obwarowane" było wzmocnionymi i surowymi karami za szkody wyrządzone w lasach.

O wielkości Obwodu Nadnoteckiego, a w szczególności jego lasów, świadczy to, że w latach 1775/ 1776 uzyskano 7863 talary przychodu, przy wydatkach o wysokości 5747 tal. W roku 1784 Kamerze Bydgoskiej podlegało 172.535 mórg lasów, a w powiecie Kamieńskim - 16.500 mórg. Z tego obszaru wydzielono specjalną strefę ochronną, wynoszącą 42.288 mórg lasów. Na podstawie prawa do wypasu i hodowli w okręgu bydgoskim stan pogłowia zwierząt gospodarskich wynosił: 2.725 sztuk bydła, 597 koni oraz 17.300 owiec.

Należy również wspomnieć o tym, że w roku 1839 były jeszcze niskie ceny na różnego rodzaju drewno. Na przykład: 1 kubik (m3) dębu budowlanego kosztował około 30 Sgr (srebrnych groszy). Podobnie kształtowała się cena brzozy oraz sosny. Dla wszystkich chętnych, którzy chcieli obliczyć sobie, jaką wartość przedstawiała roczna pensja ówczesnego nadleśniczego (200 tal.) podaję, że 1 talar składał się z 90 Sgr (srebrnych groszy). Wystarczy więc znać dzisiejszą cenę tego surowca i dokonać odpowiednich działań arytmetycznych.

Lasy królewskie powiatu złotowskiego (przedtem - kamieńskiego), które do końca 1. wojny światowej tworzyły obszar dóbr leśnych Lutówko, podlegały w latach 1826 - 1827 Inspektorowi Leśnemu w Złotowie. Potem zostały przydzielone pod nadzór inspektorowi leśnemu o nazwisku Mappes, który mieszkał w Lindenbergu (obecnie Skórzewo w Człuchowskiem. Skórzewo podlegało od 1828 roku Inspektorowi Leśnemu w Człuchowie. Inspektorat ten tworzyły dwa rejony: Kamień i Więcbork. Do rejonu Kamień należały rewiry leśne Lutówko, Lutowo, Białobłocie (Białe Błota) i Gaj. Do rejonu Więcbork należały rewiry leśne w Sikorzu, Świdwiu, Suchorączku, Rogalinie, Sitnie, Więcborku i Zakrzewku.

Ze starych zapisów umieszczonych w Dzienniku Urzędowym Kwidzyńskim z roku 1833 dowiadujemy się m.in., że Inspektorem Leśnym na Rejon Kamień był wtedy Jeckel. Następcą wcześniej wspomnianego Mapeggo był nadleśniczy Zeller ze Skórzewa. W roku 1835 nadleśnictwo to nosiło już nazwę Więcbork, ale nadleśniczy Willmanns jako siedzibę obrał sobie Lutówko. W roku 1849 tereny leśne Lutówka podlegały inspektorowi Blaeske w Jastrowiu. Rozporządzeniem Najjaśniejszego Majestatu z dnia 18 maja 1887 roku obszarom leśnym Skarbu Państwa, Obwodu Więcbork, została nadana nazwa Lutówko. Jednocześnie Minister Gospodarki Rolnej, Dóbr i Lasów ustalił również, że wyżej wspomniany obszar dóbr, tworzący nadleśnictwo Więcbork, ma być odtąd nazywany Lutówko. Po prostu ma nosić nazwę Nadleśnictwo Lutówko

Leśniczy, pan Woźniak (na 1. planie) nadzoruje budowę mostu nad przesmykiem między Jeziorem Lutowskim a jeziorem Mielce. Budową kierował nieobecny na zdjęciu pan Kieruj - mieszkaniec Lutówka, w tamtych czasach (lata 30 XX wieku) - saper. Na początku lat dziewięćdziesiątych stan mostu był fatalny. Został on jednak odbudowany, notabene z inicjatywy Piotra Przewoskiego, na przełomie roku 1994/95

Wywóz drewna przez rolników z Dąbrowy w ramach tzw. szarwarku czyli obowiązkowych prac na rzecz gminy. Na pierwszym planie Kazimierz Trzos, główny księgowy, który w owym czasie dopiero co rozpoczął pracę. W tle stary przedwojenny budynek nadleśnictwa

Maksymilian Kieruj - przedwojenny leśniczy Leśnictwa Gaj, który 1 września 1939 był świadkiem ataku zagonów pancernych feldmarszałka F. Paulusa na Polskę, leśniczówka bowiem zlokalizowana była zaledwie 600 metrów od granicy państwowej, skąd ruszyła przez Witkowo w pow. Sępólno Krajeńskie inwazja niemiecka. Wraz z ówczesnym adiunktem nadleśnictwa, a późniejszym dyrektorem lasów w Szczecinku, Zygmuntem Kaczmarkiem (umarł w grudniu 2006 w wieku 96 lat) jego
SHL-ką uciekł wraz z dokumentami nadleśnictwa w głąb Polski

Budynek biura nadleśnictwa przed remontami i zmianą na nowy. Aż nie do wiary, że wtedy taki niepozorny budynek wystarczał dla wszystkich urzędników biura :-). To, dwa poprzednie i następne zdjęcie - zostały zrobione zimą 1962/63 przez Mariana Przewoskiego

Budynek mieszkalny nadleśniczego (wówczas mojego dziadka, Mariana Przewoskiego) - zima, lata sześćdziesiąte

Ciekawostka: ten sam budynek 50 lat wcześniej: to jest widokówka, której skan dostałem od pana Tomasza Czerniawskiego (dziękuję!). Na zdjęciu jest niemiecki nadleśniczy z żoną i dzieckiem i - w głębi - nianią (stojącą przy buku czerwonym, na zdjęciu wyżej - już dużo większym) (kliknij, aby powiększyć)

Do końca 1. wojny światowej do Nadleśnictwa Lutówko należało 10 osad (miejsc zamieszkałych):

#1 Gospodarstwo pomocnicze i zabudowa dla robotników leśnych "Reinhardswalde (obecnie leśnictwo Zaleśniak),
#2 Fabryka (wytwórnia) ściółki torfowej w Nowym Dworze,
#3 Leśnoctwo Dąbie (obecnie gajówka Dąbie przy trasie Zboże - Nowy Dwór),
#4 Leśnictwo Lutówko,
#5 Leśnictwo Gaj,
#6 Leśnictwo Nowy Dwór,
#7 Leśnictwo Świdwie,
#8 Leśnictwo Więcbork,
#9 Leśnictwo Białobłocie (Białe Błota),
#10 Nadleśnictwo Lutówko.

Całość tego obszaru dóbr leśnych wynosiła 5.855,9 ha. [...]


Zdjęcia z Lutówka (współczesne)

[oprac. Kamil Przewoski, Piotr Przewoski, listopad 2008]

Stara kuźnia w Lutówku. W wejściu stoi jej właściciel, pan Zygfryd Bettin [zdj. P. Przewoski, 1993]

Wnętrze kużni [zdj. P. Przewoski, 1993]



Adresy innych stron o Lutówku

[oprac. Kamil Przewoski, Piotr Przewoski, grudzień 2006]

Strona

Nasz komentarz

http://lutowko.torun.lasy.gov.pl

strona Lasów Państwowych o Nadleśnictwie Lutówko

http://www.geo.ukw.edu.pl

strona, która wyjaśnia tajemnicę Szwedzkich Wałów na Obrocznicy nieopodal Lutówka: to ozy!

http://www.poznan.pios.gov.pl

raport o stanie środowiska w Lutówku w 2000, autorstwa
WIOŚ Poznań (pozycja 59)

http://wikimapia.org/
#y=53473540&x=17438564&z=13&l=2&m=h

widok Lutówka z satelity


Strona główna (Marysin)